Zboża

Zboża to rośliny uprawne z rodziny traw, których podstawowym plonem jest ziarno przerabiane m.in. na mąkę, kaszę i płatki. Zawierają duzo substancji odżywczych i stanowią jeden z najważniejszych składników diety zarówno ludzi, jak i zwierząt.

Pierwszymi roślinami jakie około 10-12 ty­sięcy lat temu zaczął uprawiać człowiek pre­historyczny były właśnie zboża. Na począt­ku były to prawdopodobnie pszenica i jęczmień, gatunki, które rosły dziko na wschodnich wybrze­żach Morza Śródziemnego. Te pierwsze rośliny uprawne różniły się jednak znacznie od gatunków znanych obecnie. Współczesne odmiany są bowiem wynikiem uprawy selektywnej, której celem jest uzyskiwanie coraz wyższych plonów. Dzięki uprawie zbóż możliwy był rozwój wcze­snych cywilizacji. Ziarno było łatwe do przechowy­wania i mogło być wykorzystywane, kiedy brako­wało innego pokarmu. Zboża były przedmiotem handlu wymiennego, a dla wielu ludzi źródłem bogactwa. Wykorzystywano nie tylko ziarno - wy­suszone łodygi (słoma) wykorzystywano jako opał, materiał budowlany lub paszę dla zwierząt. Zboża, a raczej ich przetwory, są obecnie podsta­wą codziennej diety większości ludzi. W różnych regionach świata z powodu odmiennych wymagań klimatycznych poszczególnych gatunków zbóż dominują różne uprawy. Największe znaczenie konsumpcyjne ma pszenica - uprawiana na obsza­rach o klimacie umiarkowanym i ryż - typowy dla ciepłych i wilgotnych regionów podzwrotnikowych i zwrotnikowych. Ryż jest najważniejszą rośliną jadalną w większości krajów azjatyckich. Dla wyżywienia ludzi istotne są również upra­wy żyta, z którego piecze się chleb. Większość zbiorów pozostałych zbóż - kukurydzy, jęczmienia, owsa, prosa i sorgo - przeznacza się głównie na paszę dla zwierząt.

Pszenica

Pola pszenicy zajmują największą powierzchnię spośród wszystkich roślin uprawnych. Pszenica jest od ponad 6 tysięcy lat najważniejszą rośliną jadalną na świecie. Pochodzi prawdopodobnie z Bliskiego Wschodu, o czym świadczą między innymi ziarna pszenicy sprzed 11 tysięcy lat, jakie archeolodzy odkryli w pobliżu stolicy Syrii -Damaszku. Odnaleziono tu również motyki, sier­py i żarna służące do mielenia ziaren. Według naukowców, pszenica odkryta w wyko­paliskach na Bliskim Wschodzie bardzo przypo­mina dzikie trawy, które wciąż rosną w tym regio­nie. Pszenica uprawiana obecnie przez rolników, w porównaniu z tą sprzed wieków, charakteryzu­je się znacznie większym ziarnem, gdyż udało się wyhodować wydajniejsze odmiany. Próby uzyskania wydajniejszych odmian psze­nicy nasiliły się zwłaszcza w drugiej połowie XX wieku. Miało to doprowadzić do wzrostu produk­cji pszenicy w krajach rozwijających się. Działania te byty częścią międzynarodowego programu znanego jako zielona rewolucja. Indie na przykład, osiągnęły dzięki tej akcji samowystarczalność w produkcji zboża. Ze względu na okres wegetacyjny odmiany pszenicy dzielimy na jare i ozime. Pszenica ozima rośnie w regionach o łagodnym klimacie, na przy­kład w basenie Morza Śródziemnego i jest bardziej wydajna niż pszenica jara. W Polsce 90 procent powierzchni obsianej pszenicą stanowią odmiany ozime, 10% odmiany jare. Pszenicę ozimą sieje się jesienią, żniwa odbywają się 10 miesięcy później. Pszenica jara uprawiana jest na terenach chłod­niejszych, gdzie długa zima mogłaby zaszkodzić zbożu. Odmiany jare wysiewa się na wiosnę, po ostatnich mrozach, a zbiera późnym latem. Obecnie pszenicę uprawia się na obszarach o różnych warunkach klimatycznych i glebowych, najlepsze plony osiąga się jednak w łagodnym, stosunkowo suchym klimacie. Pszenica rośnie dobrze na bogatych w próchnicę, ciężkich glebach glinia­stych, które dają długim i wiotkim roślinom dobre oparcie. Takie właśnie warunki są typowe dla za­sobniej szych w wodę części stepów Eurazji, prerii Ameryki Północnej i pamp Argentyny. Stepy mają jeszcze jedną zaletę. Z reguły są to obszary płaskie, lub tylko lekko pofałdowane co ułatwia wykorzystanie maszyn. Pszenica nie jest uprawiana na stromych zboczach, ani na tarasach. Wyjątkiem są obszary, gdzie ziemi uprawnej jest niewiele i wykorzystuje się każdy jej skrawek, na przykład na wyspach japońskich czy niektórych krajach śródziemnomorskich.

Produkcja pszenicy

Do największych producentów pszenicy należą Chiny, Stany Zjednoczone, Rosja, Indie, Francja, Ukraina, Kanada, Turcja, Australia, Pakistan oraz Wielka Brytania. Rocznie na świecie produkuje się ponad 500 milionów ton pszenicy, liczby te jed­nak z roku na rok podlegają dużym wahaniom z powodu pogody i zmian w areale upraw. Kiedy zbiory pszenicy w danym kraju są większe niż po­pyt, nadwyżki magazynuje się lub eksportuje. Średnio dwadzieścia procent światowej produkcji psze­nicy jest przedmiotem międzynarodowego handlu. W latach 70. zwiększyła się ilość pszenicy trafia­jącej na światowe giełdy. Miało to związek z nie­doborami pszenicy w Związku Radzieckim i Chi­nach oraz zwiększającym się zapotrzebowaniem na zboże w bogatych w ropę krajach Bliskiego Wschodu. Jednak we wczesnych latach 80. ko­niunktura zmalała. Jedną z przyczyn było np. ame­rykańskie embargo na eksport pszenicy do Związku Radzieckiego w odpowiedzi na radziecką inter­wencję w Afganistanie (początek - grudzień 1979). Kolejne ożywienie na rynku pszenicy przypa­dło na końcówkę lat 80. i lata 90. Wpłynęły na to z pewnością zmiany polityczne w Europie Środ­kowej i Wschodniej oraz długotrwałe susze w połu­dniowej Afryce. Chiny, jeden z największych producentów psze­nicy na świecie są jednocześnie czołowym impor­terem tego zboża. Najwięksi eksporterzy pszenicy to Stany Zjednoczone, Argentyna, Australia, Ka­nada i Francja.

Wykorzystanie pszenicy

Prawie cała światowa produkcja pszenicy prze­znaczona jest na żywność. Ziarna pszenicy są boga­te w składniki odżywcze - białko, skrobie, wita­miny E i B, oraz niezbędne do życia minerały, takie jak żelazo i fosfor. Największe znaczenie gospodarcze ma pszeni­ca zwyczajna. Miele się ją na mąkę, z której na­stępnie wypieka się chleb i wiele innych artyku­łów spożywczych, na przykład bułki, herbatniki, ciasta czy płatki śniadaniowe. W mące pszennej znajduje się gluten - białko, które nadaje ciastu z mąki elastyczność. Dzięki tej elastyczności i drożdżom, w piecu wyrasta pulch­ny bochenek chleba. Inny rodzaj białka w życie i jęczmieniu powoduje, że chleb żytni jest cięższy. Kukurydza i ryż w ogóle nie zawierają glutenu, dlatego nie wypieka się z nich chleba. Ale brak glutenu jest też ich podstawową zaletą w żywieniu dzieci z celiakią. Oprócz pszenicy zwyczajnej dość powszechna jest też uprawa pszenicy twardej (durum) o znacz­nej zawartości białka, wykorzystywanej do pro­dukcji makaronu. Z najlepszych makaronów słyną od stuleci Włosi - noszą one tam nazwę „pasta" i dzielą się na kilka podstawowych rodzajów, mię­dzy innymi- lasagne, macaroni, spaghetti i ver-micelli. Kluski z mąki pszennej zmieszanej z wodą znane i popularne są również w Chinach, gdzie sta­nowią jeden z ważniejszych składników diety.